Restauratie atelier Boeijink, Boekel, Van der Knaap Schilderijenrestauratie te Haarlem
Onderhoud en behoud van schilderijen

Methode verbeterde inlijsting

Voorbeelden ouderdoms verschijnselen

Uitleg verflaag problemen
Achterkantbescherming bij schilderijen op doek


De achterzijde van een schilderij op doek is zeer kwetsbaar en mede bepalend voor de conditie van de erop aangebrachte lijm-, grondering-, verf- en vernislagen. Dit betreft voornamelijk de schilderijen met een textiele drager welke uit hygroscopisch materiaal bestaat en onafgeschermd is. Het materiaal dat veel als schildersdoek toegepast wordt is linnen, katoen en in mindere mate jute.

De voorzijde van het doek is beschermd door meerdere lagen terwijl aan de achterzijde het hygroscopische textiel in staat is om vocht op te nemen en af te staan waardoor het respectievelijk uitzet en krimpt. Een oude olieverflaag kan het rekken en krimpen van de drager niet volgen en vormt barsten, craquelé. Wanneer dit werken van het doek langdurig aanhoud worden de barsten breder en gaat het doek met de verflaag deformeren in komvormige verfdelen, cupping. Wanneer het doek sterk is en de hechting met de erop liggende lagen zwak dan deformeert de verflaag in komvormige delen waarbij de randen van de verfkommen van de drager worden losgetrokken, schotelvorming.
Craquelé in de verflaag, schilderij op doek
craquelé
Cupping, deformatie van verflaag, grondering en doek
cupping
Schotelvorming, deformatie en loskomen van de grondering en verflaag
schotelvorming
De achterzijde van een schilderij vangt veel stof doordat de meeste schilderijen iets naar voren hangen is het als het ware een opvangbak voor de normaal in ruimtes circulerende vuildeeltjes die door de warme, stijgende lucht worden meegenomen om langs een koude muur weer te dalen. Door het vuil met eventueel schimmels, gruis, dennennaalden enz. wordt het textiel en daarmee de grondering en verflagen aangetast.
Vuil met gruis en dennenaalden tussen spieraam en doek terechtgekomen
vuil met gruis en dennennaalden
Schimmel op achterzijde van linnen doek door vuil en vocht
schimmel op achterzijde doek
Moet met verfbeschadigingen door vuil tussen spieraam en doek
moet met verfbeschadigingen door steentje
Het textiel verouderd, wordt bros, vezels drogen uit en breken, het doek verliest elasticiteit en is na verloop van tijd als drager niet geschikt meer om de grondering en verflaag voldoende steun te bieden. De grondering met de verflaag barst en breekt los waardoor verfverlies ontstaat. De onderstaande voorbeelden tonen een schilderij waarbij het effect van dit proces duidelijk zichtbaar is geworden.
Achterzijde schildersdoek dat van een spieraam is afgenomen
1. achterzijde schilderij
Doorlicht opname van achterzijde linnen doek
2. idem, doorlichtopname
Detail doorlicht opname van achterzijde linnen doek
3. idem, detail doorlichtopname
Voorzijde doek met verflaag problemen
4. detail voorzijde schilderij
Foto 1De achterzijde van een linnen doek waarbij het spieraam verwijderd is. Duidelijk zichtbaar is de redelijk helder en onaangetast gebleven linnen buitenrand die door het spieraam beschermd is geweest tegen vuil en klimaatinvloeden.
Foto 2  Toont met behulp van de doorlichtmethode (een lamp achter het doek geplaatst) dat de verflaag ernstig is aangetast bij het middenvlak, het gedeelte dat niet door het spieraam beschermd is geweest. De grondering en verflaag zijn gebarsten, opengetrokken, de hechting met het linnen is verzwakt en kleine deeltjes zijn verloren gegaan. Op de foto is dit zichtbaar geworden als helderwitte plekjes omdat het licht er doorheen schijnt.
Foto 3  Is een detail van foto 2, de rechterzijde toont het door het spieraam beschermde deel.
Foto 4  Een detail van het aangetaste deel aan de voorzijde van het doek, een verflaag met craquelé en lacunes tot aan het linnen.


Onderstaande foto toont een deel van een beschilderde wandbespanning die al circa 250 jaar aan een ongeïsoleerde buitenmuur van een regentenkamer hangt. Het linnen doek aan de rechterzijde wordt aan de achterkant beschermd door de staande lat van het houten raam, de linkerzijde is al die tijd onbeschermd geweest.

Invloed van klimaat op onbeschermd en beschermd schildersdoek
voorbeeld klimaat invloed


Het effect van een achterkantbescherming is gelijk aan die van het spieraam en de houten lat van het raamwerk van bovenstaande voorbeelden. Het heeft een preventieve werking die de veroudering van het textiel, de grond- en verflagen aanzienlijk vertraagt. Het houdt de achterzijde stof- en vuilvrij en topt de fluctuaties in de temperatuur en relatieve luchtvochtigheid af.
Het bewegen van het doek veroorzaakt schade aan grondering, verf- en vernislagen. Een achterkantbescherming vermindert door het opsluiten van de luchtlaag tussen het doek en de achterkantbescherming de mogelijkheid tot trillen en bewegen.
Geschikt als achterkantbescherming zijn zuurvrij foamboard zoals Kapaline of, wanneer meer controle op de achterzijde verlangd wordt, transparant polycarbonaat kanaalplaat. Bij de kanaalplaat dienen de uiteinden van de kanalen te worden dichtgeplakt met aluminium tape om de isolerende werking te optimaliseren.
Deze methode van achterkantbescherming is uitgebreid getest.
In het verleden werd aanbevolen bij alle hoeken van de plaat een deel af te snijden zodat de achterzijde niet geheel wordt afgesloten vanwege het gevaar voor het creëren van een microklimaat. Een achterkantbescherming zoals boven is omschreven sluit de achterzijde niet 100% af, daarbij komt dat het hout van het spieraam een bufferende werking heeft voor wat betreft de relatieve luchtvochtigheid.
Tijdens een inspectie van een schilderij die ca 15 jaar voorzien was van een achterkantbescherming met afgesneden hoeken werd geconstateerd dat bij alle hoeken schimmelgroei was ontstaan op het doek, raamlatten en spieën.

Spieraammoeten ontstaan op de grens van een door de flucturerende luchtvochtigheid beïnvloed gedeelte van het doek en een door het spieraam beschermde deel van het doek.

Invloed temperatuur en relatieve luchtvochtigheid op verschillende delen van het doek van het schilderij
1. invloed afstand raam doek
Invloed temperatuur en relatieve luchtvochtigheid op verschillende delen van het schilders doek door kruislat
2. spieraammoeten bij kruislat
Bij bovenstaande voorbeelden maakt foto 1 het effect zichtbaar, bij de aftekening van de spieraammoeten en de craquelé vorming, van het raamhout dat naar de hoeken toe dichter naar het doek komt. Bij foto 2 is een duidelijke aftekening ter hoogte van de verticale kruislat zichtbaar.


De achterkantbescherming

Schilderij achterkant bescherming van Kapaline foamboard
Kapaline achterkantbescherming
Schilderij met achterkant bescherming van Kapaline foamboard
Aangepaste achterkantbescherming
Het is noodzakelijk om voor het aanbrengen van een achterkantbescherming de achterzijde van het schilderij schoon te maken om schimmelgroei te voorkomen en de spieën te zekeren om schade door het losraken van spieën te voorkomen.
Het beste is om achterkantbescherming door een restaurator te laten aanbrengen, deze bekijkt of het mogelijk is want soms kan een achterkantbescherming pas worden aangebracht wanneer eerst conserverende handelingen zijn verricht.

Voor overige informatie over inlijstingen en achterkantbescherming zie methode verbeterde inlijsting.


Restauratie atelier
Tingietersweg 87
2031 ER Haarlem

+31 (0)23 5514993
atelier@schilderijenrestaurator.nl
schilderijenrestaurator.nl

Locatie/routes »


Social Media

Schilderijen restauratie atelier op Facebook  Schilderijen restauratie atelier op Instagram  Schilderijen restauratie atelier op LinkedIn
rodelijn