Boeijink, Boekel, Van der Knaap - schilderijenrestauratie te Haarlem
 voorpagina schilderijenrestauratie  Restauratie en conservering Preventieve conservering (licht, vocht, temperatuur, stof, schimmels enz.)Conserverings management en behoud van collecties Restauratie atelier bedrijfsgegevens: adres, route, KvK nr.  formulier voor vragen en opmerkingen
   





 
   
 
 
Waterschade bij schilderijen


Door diverse oorzaken kan er waterschade ontstaan aan schilderijen en beschilderde objecten. Calamiteiten met onder andere overstromingen, regenwater, bluswater en waterleidingen leiden tot indirecte en directe schade aan kunstobjecten.
Een verhoogde relatieve luchtvochtigheid veroorzaakt het uitzetten en bij droging het krimpen van hygroscopische materialen zoals hout en linnen. Bij vervuilde onderdelen kan schimmelgroei ontstaan die een aantastende werking heeft op verf- en vernislagen.
Direct contact met water veroorzaakt een aantasting van de samenstelling van het materiaal of be´nvloed de hechting tussen verschillende onderdelen. Bij verf kunnen pigmenten loskomen van hun bindmiddel en bij meerdere verflagen kan de hechting ertussen verzwakken. Gronderingslagen nemen vocht op en zwellen, na droging keren zij niet meer terug naar een oorspronkelijke laag dikte.
Nog natte doeken kunnen bij droging ernstig krimpen, zodanig dat de verflaag in elkaar gedrukt wordt en loslaat. Na droging zal er onvoldoende ruimte overblijven om de opstaande verflaag op de oorspronkelijke plek terug te brengen. Daarom is het van belang juist bij een natte staat een restaurator te raadplegen die sterke krimp door middel van een speciaal spanraam zal trachten te voorkomen.



Particuliere collectie, 2009
Een portret van Henry Savile door Enoch Seeman (1694-1744) waarbij een ernstige aantasting door warm water schade heeft toegebracht aan de vernis- en waarbij opgelost beenderlijm van hoogstwaarschijnlijk de lijst over het oppervlak is gelopen. De beenderlijm is gedroogd, verhard en heeft zich sterk aan de vernislaag gehecht.
Voor de calamiteit was de vernislaag al sterk vergeeld.
De lijmresten zijn mechanisch met behulp van een scalpelmes verwijderd. Om de partieel aangetaste verflaag (crepering) te kunnen behandelen en omdat de vernislaag onherstelbaar beschadigd was diende de vernislaag te worden verwijderd. Bij deze behandeling zijn een aantal oude retouches met het vernis opgelost en afgenomen.

Het schilderij voor behandeling
Het schilderij (237 x 148 cm.) voor de conservering en restauratie.

Tijdens verwijderen vernis schilderij Schoonmaken portret
Gedeeltelijke vernisafname, de lijm- sporen zijn deels aanwezig en in de vrijgelegde verflaag zijn nog sporen zichtbaar, dit is gecrepeerde verf. Vernisafname portret.



Collectie van kunstenaar, 2010
Een dakgoot aan het atelier van de kunstenaar is naar binnen toe overgelopen, het regenwater is over twee ongeverniste schilderijen gestroomd. Het water heeft de hechting tussen de verschillende lagen en de verbinding tussen pigmenten en bindmiddel ernstig verzwakt.
Het water is deels snel verdampt en deels bevond het zich wat langer op het verfoppervlak. Waar het water snel verdampt is heeft het vuile randen achtergelaten en partieel een crepering van de verflaag veroorzaakt.
Op de plekken waar het water langer aanwezig was heeft de grondlaag water opgenomen waardoor deze is gaan zwellen en partieel uiteengevallen is. De verflaag is in schilfers losgekomen van de grondering en er zijn verfschilfers verloren gegaan.
Een van de schilderijen was bij binnenkomst in het restauratie atelier partieel nat. Deze is onmiddelijk afgespannen en in een speciaal spanraam aangebracht om te voorkomen dat tijdens het drogen de verflaag in elkaar gedrukt wordt door het krimpen van het linnen.

Detail van in elkaar gedrukte verflaag Detail van in elkaar gedrukte verflaag
In elkaar gedrukte verflaag. Zeer hoog opstaande verfdelen.

Losgekomen en schilferende verfdelen Uiteengevallen samenstelling van de grondlaag
Schilferende verfdelen. Aangetaste grondering.



Plafondschildering museum, Amsterdam 2009
Door een probleem met de afvoer van condenswater uit klimaatapparatuur op de eerste verdieping is er water gestroomd op een van de delen van een 17de eeuws plafondschildering. Dit water is over een lange periode langzaam op het doek terechtgekomen en heeft bij ontdekking bijna 20 liter bereikt. Door de harswasbedoeking lekte het water niet direct door de schildering. Een harswasbedoeking is vrij resistent voor water, echter door langdurige aanwezigheid en de hoger wordende druk van de toegenomen hoeveelheid heeft het water toch in de lagen kunnen doordringen en de hechting tussen de lagen aangetast.

Het schilderij voor behandeling
Een deel van de schildering met partieel losgekomen en verloren gegane grondering en verflagen.

Detail van in elkaar gedrukte verflaag Detail van in elkaar gedrukte verflaag en verfblazen
In elkaar gedrukte verflaag. Idem met blaasvorming.



Vervuiling
De in het water opgenomen vuildeeltjes blijven na verdamping achter op vernis en verflagen. Dit vuil kan een aantasting veroorzaken aan de vernis en verflagen, de mate van aantasting heeft te maken met het achtergelaten vuil. Zo kan bijvoorbeeld kalk worden opgelost uit stucmuren of gipsplaten, of beenderlijm dat in de lijst is verwerkt wordt opgelost en meegenommen tot op de schildering. Wanneer het vuil organisch is kan het schimmelgroei veroorzaken.

Bruine vuilplekken van onbekende samenstelling op de verflaag. Witte kalk/zout plekken op de vernislaag.
Bruine vuilplekken op de verflaag. Kalk en/of zout vlekken op de vernislaag.



Schimmels
Wanneer de waterschade niet direct wordt opgemerkt kunnen door het hoge vochtgehalte schimmelsporen tot ontwikkeling komen en uitgroeien tot grote kolonies. Schimmels tasten de vernis en verflagen aan en dienen daarom zo snel mogelijk te worden verwijderd.
Voor sommige onderdelen van een schilderij, zoals bij de drager, weefsels van o.a. linnen of katoen, bestaat nog geen methode om de schimmmels te doden zonder dat dit het obeject aantast. De schimmmels kunnen alleen mechanisch zover als mogelijk worden weggenomen, in de diepere delen van het weefsel zullen altijd schimmels aanwezig blijven. Objectten met dit probleem dienen voortaan in een klimaat stabiele omgeving te worden ondergebracht waarbij de luchtvochtigheid niet hoger dan gemiddeld mag worden en een periodieke controle noodzakelijk blijft.
Daarom geldt ook nu weer dat een met water aangetaste schilderijen zo snel als mogelijk behandeld denen te worden.

Witte schimmelgroei op verflaag schilderij Witte en groene schimmmels op achterzijde schilderij.
Witte schimmelgroei op de verflaag. Schimmels op achterzijde doek, spieraam en lijst.



Aantasting
Water en vocht tasten op verschillende manieren de diverse onderdelen waaruit een schilderij bestaat aan.
Bepaalde vernissen kunnen worden opgelost en wegspoelen. De materialen waaruit de grondering, verflaag of vernislaag is opgebouwd kunnen uiteenvallen (creperen) door invloed van water. Grondering kan door zijn samenstelling (o.a. lijm en krijt) zwellen en na droging niet meer naar zijn oorspronkelijke dikte terugkeren. Dit is een onomkeerbare schade.
Hygroscopische materialen zoals hout van een paneel of het linnen van het doek nemen water op en zetten uit. Na droging kunnnen zij meer krimpen dan het oorspronkelijke formaat en/of deformeren, hierdoor kunnen verflagen in elkaar gedrukt worden wat tot schilfering en verfverlies leidt.
Water muteert via craquelures of poreuze delen naar onderliggende lagen en kan de hechting tussen de lagen ernstig verzwakken.
Metalen onderdelen kunnen oxideren, daardoor worden het ophangsysteem, de beugels voor de inlijsting en de kopspijkers of nietjes waarmee het doek op een raam bevestigd is verzwakken. Roest tast andere materialen aan waarmee het in aanraking is. Een roestende kopspijker waarmee het doek aan een raam bevestigd is kan het doek aantasten waardoor materiaal verloren gaat en de hechting van het doek aan het raam wordt verzwakt.

Crepering van de vernislaag door bluswater Spoor van opgeloste vernis.
Crepering (wit) van de vernislaag door bluswater. Verticaal spoor van opgeloste vernis.

Oxidatie van een kopspijker bij de omslag van een schildersdoek Aantasting van een doekomslag door de roest van een kopspijker.
Oxidatie kopspijker bij doekomslag. Idem na verwijdering kopspijker.



   

Copyright ę 2017 Boeijink, Boekel, Van der Knaap Schilderijen restauratie